مشگین شهر، که بی شک می توان آن را تکه کوچکی از بهشت نامید، با قرار گیری در ارتفاع بالا و نزدیکی به سبلان 4811 متری همواره از طبیعتی زیبا و دلنشین و آب و هوایی مطلوب برخوردار است. هوای این شهرستان در فصول گرم، بسیار خنک و در فصول سرما، سرد می باشد. خياو (نام قدیم مشگین شهر)، زمانی گذرگاه و پناهگاهي براي سوداگران و درماندگان بوده است. در سده هاي اوليه اسلامی، مجاهدان و از جان گذشتگاني بودند كه در سبلان سنگر مي گرفتند. هرگوشه اين منطقه، نشانه هايی از آن روزها را به يادگار دارد. حتي زمانهايی دورتر از آن روزگار، مدنيتی ناشناخته و بزرگ در اين حوالی بوده كه همچنان دست نخورده زير خاك مدفون است.خياو در حاشيه سرزمينی افتاده است كه روزگاري به اسم “آران” مشهور بوده است. اين منطقه زباني ويژه داشته كه تا سده چهارم هجري با همه شگفتيها و آميختگيهايش پايدار بود. سكه هاي به دست آمده از منطقه، متعلق به چند دوره تاريخي به فاصله زماني كوتاه، دراز و بيشتر مربوط به زمان اتابكان آذربايجان است، اما یافته های باستان شناسی از منطقه شهریری و اخیرا از روستای خرم آباد، تاریخ این شهرستان را به بیش از 8 هزار سال پیش از میلاد (دوران عصر آهن) می رساند. ضمن اینکه سنگ‌نبشته‌ منسوب به شاپور دوم ساسانی، که در 150 متری غرب کهنه قلعه قرار داشته است، پیشینه این دیار را تا دوره ساسانیان، سال 337 میلادی می رساند. نخستين سكه ای كه تازيان در آران زده اند متعلق به سال 90 هجری است. در اين منطقه گورستانها و نشانه هايي از سالهای اوليه اسلامی به جاي مانده است. از اين رو، خياو يا مشگين شهر نيز آبادی اسم و رسم داري بوده است خياو در دوره صفويه بيشتر رونق گرفت به گونه اي كه يكی از اولاد شيخ صفی، به نام شيخ حيدر، حاكم و والی منطقه مشكين و برزند مغان در يكی از دره ها به دست مردی به اسم شيروان شاه قره باغی كشته شده و در مشگین شهر به خاک سپرده شد. بقعه کنونی شیخ حیدر متعلق به ایشان می باشد. وی نوه دختری شاه صفی و نوه پسری شيخ صفی بود. شاه اسماعيل فرزند اين مرد در خياو به دنيا آمد. مدتي پس از حكومت عباس ميرزا در آذربايجان، خياو توجه ايلات شاهسون را كه در شرف قدرت گرفتن بودند جلب كرد. ييلاقات شاهسون در دامنه سبلان رفته رفته گسترده تر شد و خياو را مثل حلقه در ميان گرفت. سپس كشتار و غارت آغاز شد مدتها اين وضع اسفناك ادامه داشت تا سرانجام در زمان ناصرالدين شاه، حاكمي به نام حسن علي خان جنرال وارد مشگين شهر شد و به شرارتها پايان داد. بدينگونه، آرامش در خياو حكم فرما شد. با آغاز مبارزات مردم در راه كسب مشروطيت، روسيه تزاري، هرج و مرج طايفه های شاهسون را به صلاح و صرفه خود نديد و به درخواست حكومت استبدادی وقت، در صدد سركوب طايفه های ياغی و عصيانگر شاهسون برآمد. چهار لشكر روسی از چهار طرف به سوی خياو حركت كردند. ژنرال “مدداوف ” از اردبيل و “دالماچوف” از تبريز، طوايف شاهسون را محاصره و آنها را وادار به تسليم كردند.از مبارزان معروف راه مشروطيت ايران در خياو مي توان به “ملا امام وردی” روحاني برجسته و بارز اشاره كرد كه در اردبيل به دار آويخته شد. از وقايع مهم تاریخی خياو می توان تولد بابك خرم دين در خياو، پيروزی مشروطه خواهان، سركوبی اشرار در مدت 20 سال حكومت رضا خانی، اسكان عشاير در مشگين شهر و قحطی در سالهای 1294 و 1327 شمسی را نام برد. به روایاتی، وراوی (نام قدیم مشگین ‎شهر) محل تولد سعد الدین وراوینی دانشمند و مترجم مرزبان‎ نامه در قرن ششم هجری قمری بوده است. Meshginshahr)iسایت )