نام و نسب او را حسن بن محمد بن حسن بن اخی تُرک ذکر کرده‌اند والدین حسام الدین چلبی اصالتا اهل ارومیه بودند که به قونیه مهاجرت کرده بودند حسام الدین چلبی در سال 622 هجری قمری دیده به جهان گشود ایشان در همان کودکی پدرشان را از دست دادند و نزد اخیان آناطولی پرورش یافت حسام الدین چلبی یار و یاور مولانا جلال الدین محمد مولوی بوده است او مسلمانی سنی مذهب و شافعی و بسیار دیندار بود نظم کتاب مثنوی معنوی مولانا به درخواست ایشان صورت گرفته است و ذکر نام ایشان بارها در مثنوی معنوی آمده است مولانا میسرود و حسام الدین چلبی نیز مینوشت و سپس با صدای بلند برای مولانا میخواند مولانا در مقدمه مثنوی حسام الدین را مفتاح خزاین عرش و امیر کنونی فرش و بایزید وقت و جنید زمان خوانده بود لقب چلبی برای اولین بار به حسام الدین داده شده است واژه چلبی ریشه ای یونانی دارد که به معنی بالا مقام و خوش آواز می باشد چلبی در زبان ترکی به معنی آقا و سرور است و در زبان کوردی به معنی خدا و اولیا و در زبان سریانی از کلمه صلیب گرفته شده و به مردان مقدس اختصاصی داده میشود حسام الدین چلبی در سال 683 هجری قمری درگذشت آرامگاه ایشان در قونیه ترکیه قرار دارد لقب های حسام الدین چلبی مثنوی اورموی اصل لقبی که مولانا به ایشان داده اند و ابن اخی ترک می باشد مثنوی معنوی مولانا یادگار دوره ی باهم بودن مولانا و حسام الدین چلبی است قبل از آغاز نظم دفتر دوم مولانا حسام الدین چلبی همسر خود را از دست داد و مولانا نیز پسرش را از دست داد و به مدت دوسال نظم مثنوی متوقف شد و دوباره در سال 662 هجری قمری از سر گرفته شد